پل تاریخی شهرستان (جی)، اصفهان + تصاویر

 اقدامات ساسانیان در زمینه ایجاد تاسیسات زیربنایى ، نظیر جاده ، پل ، سد
و کانال‏ هاى آبرسانى ، نشانه‏ اى از توجه آنها به برنامه ریزى عمرانى است
و از پیش مى ‏توان پذیرفت که شکوفایى زندگى شهرى با جمعیت رو به افزایش
شهرها ، بدون وجود تجهیزات فوق ، امکان ‏پذیر نبوده است . برخى از آثار بجا
مانده از تاسیسات ساسانى و همچنین اشارات مورخین اسلامى به جنبه هایى از
اقدامات مزبور ، بیانگر توجه ساسانیان به هر دو نوع برنامه ریزى فوق الذکر
است . افزایش جمعیت و گسترش ابعاد شهرها ، بى شبهه مسایل متعدى بر
کارگردانان عصر ساسانى مطرح مى ‏کرد که از آن جمله ، مشکل تامین آب مردم
بود . ساسانیان سدهاى متعدد بدین منظور ایجاد کردند و به توزیع آب ، میان
شهرنشینان اهتمام نمودند . سپس با استفاده از نوشته ‏هاى اصطخرى و این حوقل
در مى ‏یابیم که حتى قرن ها پس از اسلام ، اداره تقسیم آب در شهرهایى چون
سمرقند ، به عهده زرتشتیان بود .

 

 سمرقند ، منبع آبى مهم و شبکه توزیعى از لوله‏ هاى فلزى ( قلعى ) داشت و
نمودارى از ابتکارات ارزنده ساسانیان به شمار مى ‏رفت . توزیع آب در محلات
نیشابور نمونه دیگرى از اقدامات ساسانیان در زمینه تاسیسات آبرسانى شهر ى
است . در زمان قدیم ، آب رودخانه‏ اى را که از طرف شمال به شهر نیشابور
سرازیر مى ‏شد ، از زیرزمین به داخل شهر مى ‏آوردند و آن را پس از رسیدن به
شهر ، به وسیله رشته‏ هاى متعدد قنوات به محله‏ هاى و خانه ‏ها تقسیم مى
‏کردند . به طورى که تقریباً بیشتر مناطق ، داراى آب جارى بوده است .

 تقسیم آب زاینده رود نیز همانطور که ذکر شد ، به اردشیر بابکان نسبت داده
شده است . شاید احداث مادى ‏هاى اصفهان نیز از اقدامات دوره ساسانى باشد .
این رسته یادآور مى ‏شود که نامگذارى رودخانه زرین رود ( زاینده رود ) از
اقدامات اردشیر بابکان بوده است .

 

 مصالح ساختمان به کار رفته در پل شهرستان

 الف) سنگ

 از لاشه سنگ و ملات براى ساختن پل استفاده شده است .

 ب) آجر

 در ساختمان پل و بناى موسوم به گمرک خانه ، از آجر استفاده شده است .
ابعاد آجر ها به این شرح است ۲۵*۲۵*۵ سانتیمتر، قرمز رنگ ۲۶*۲۶*۵ سانتیمتر،
کرمى مایل به سبز .

 پ) خشت

 ابعاد خشت ها به علت اندودى که در اثر مرمت‏ هاى مکرر بر روى آن انجام
شده ، نامشخص مى ‏باشد . از خشت ، در ساختمان گمرگ خانه پل استفاده شده است
.

 

 خصوصیات پل شهرستان

 طول پل مزبور از ستون مدور آجرى تا انتهاى سنگفرش قدیمى ، در حدود ۱۰۵
متر و عرض آن از ۴/۲۵ تا5 متر متغیر است . جهت پل ، شمالى – جنوبى با کمى
انحراف است . انحراف آن از فاصله چهل مترى از سمت جنوب آغاز مى ‏گردد کف پل
هموار نیست ، بلکه از مرکز پل در دو سمت داراى شیب ملایمى است .

 

 پل شهرستان داراى یازده چشمه و دوازده پایه سنگى بزرگ است دو دهنه کنارى
آن ، مربوط به نهر هاى منشعب از رودخانه است . بر روى هر کدام از پایه ‏هاى
سنگى ، یک طاقنما دیده مى‏ شود که از پایه سوم ( سمت جنوب ) شروع شده و
تعداد آنها به هشت عدد مى ‏رسد ، ابعاد آنها متفاوت است در سمت شمال پل ،
بنایى از خشت و آجر ساخته شده که سقف آن فرو ریخته بود . بنا داراى اتاق
کوچک و دو طاقنما به عرض ۱/۱۶ متر و ارتفاع ۹۳ سانتیمتر مى‏ باشد . این
ساختمان به گمرک خانه شهرت دارد که مرمت کرده و به صورت چاپخانه سنتى در
آورده ‏اند .

 در یکى از جرزها ، یک ستون مدور آجرى به ارتفاع ۱/۳۰ سانتیمتر به دست
آمده که ابعاد آن ۲۵*۱۷/۵*۵ سانتیمتر و قرمز رنگ مى ‏باشد آجرها، به دلیل
اینکه بتوانند ستون دایره ‏اى شکل ایجاد کنند ، به صورت ذوزنقه ‏اى ساخته
شده ‏اند .

 

 شیوه ساختمان پل

 همانطور که ذکر شد ، پل بر بستر صخره ‏اى رودخانه احداث شده است . در
زمان ‏هاى باستان ، براى ایجاد پل ‏ها ، بستر صخره ‏اى رودخانه انتخاب مى
‏شد . همچنین محل مورد نظر را در جایى انتخاب مى‏ کردند که رودخانه باریک
شده است . این شیوه ، براى استحکام و صرفه جویى در مصرف مصالح در ساختمان
پل به کار گرفته مى ‏شد در این شیوه ، ابتدا صخره را تراشیده سپس با سنگ و
ساروج پایه‏ هاى پل را به وجود مى ‏آوردند . در ساختن پل شهرستان نیز از
همین شیوه استفاده شده ، و پایه ‏ها را از سنگ لاشه و ساروج ساخته ‏اند .

 به نظر مى ‏رسد تمام پل از سنگ و ملات ساخته شده و سپس بعد از ویرانى که
بر اثر طغیان ‏هاى مکرر زاینده رود صورت گرفته ، طاق ‏ها را مرمت کرده ‏اند
. آثار مرمت، به خاطر ناهمگونى قوس هاى طاق مشخص مى ‏باشد . آثار بجامانده
از پل و مرمت ‏ها را اینگونه مى ‏توات تقسیم بندى کرد :

 

 ۱ – آثار بناى اولیه در پا طاق قوس‏ ها که از سنگ و ملات استفاده شده ، با پایه ‏هاى پل از نظر مصالح یکسان مى ‏باشند .

 ۲ – آثار مرمت بعدى که به شیوه اولیه ساختمان پل و با سنگ و ملات انجام
گرفته است . این مصالح اندکى با مصالح اولیه از نظر ابعاد سنگ‏ ها متفاوت
مى ‏باشد .

 ۳ – قسمت‏ هاى بالاى طاق چشمه ‏ها که مرمت شده ، در دوران بعدى (
احتمالاً سلجوقیان ) با آجر مرمت شده است . ابعاد آجر هاى این قسمت ۲۵*۲۵*۵
و رنگ قرمز ملایم مى‏ باشند . آجر هاى مذکور با آجر هاى ستون روى پل ، از
نظر جنس و ابعاد یکسان مى ‏باشد . بر روى آجر ها از اندود مقاومى استفاده
شده است .

 ۴ – قسمت ‏هاى دیگرى از پل ، از جمله حاشیه قوس‏ها و بعضى نقاط دیگر طاق‏
ها یا آجرهایى به ابعاد ۲۶*۲۶*۵ به رنگ کرمى مایل به سبز مرمت شده است .
این مرمت بر اساس نوع آجرها ، احتمالاً به دوران صفوى مربوط مى ‏گردد .
نمونه آجر هاى یاد شده در ساختمان پل خواجوى اصفهان نیز به کار گرفته شده و
مرمت ‏هاى دوران اخیر نیز با آجرى به همین شکل انجام گرفته است .

 ۵ – آجر هاى دیگر در مرمت پل به کار گرفته شده که ابعاد آن عبارتند از :
۲۰*۲۰*۴ ۲۳*۲۳*۷ سانتیمتر ، رنگ این آجرها ، کرمى مایل به زرد و کرمى مایل
به قرمز است .

 

 از سبک ساختمان پل مى ‏توان دریافت که تاریخ احداثل پل ، با ساختمان
اولیه که در تپه اشرف ایجاد شده ، مربوط به یک دوره است . به کارگیرى مصالح
و بریدن صخره ‏ها ، همه حاکى از این موضوع مى ‏باشد . احتمالاً پل ،

 در دوران آل بویه ، سلجوقى و صفوى ، مورد مرمت کلى قرار گرفته است .
اهمیت پل که تا دوران صفوى ، راه اصفهان به شیراز از فراز آن مى گذشت ،
محرز مى ‏باشد .

 اصفهان ، داراى دو پل دیگر نیز هست که به شیوه پل شهرستان ، بر روى صخره‏
هاى کف رودخانه ایجاد شده ‏اند . ساختمان اولیه آنها را نیز به دوران پیش
از اسلام نسبت مى‏ دهند، مانند پل مارنان . پل مزبور در طغیان ‏هاى زاینده
رود ویران شده و در سال ۱۳۶۷ به طور کامل بازسازى شد . در عکسى که زمان
ویرانى پل برداشته شده است ، مى‏ توان استفاده از مصالح متنوع را ، مانند
پل شهرستان ، مشاهده کرد ؛ همچنین پل خواجو که در دوران صفوى به طور کامل
بازسازى شد . بنابراین شاید بتوانیم اساس بناى این سه پل را از احداثات
زمان ساسانیان بدانیم .

 

 از دیوار خشتى که به موازات رودخانه ، در حفارى سال ۱۳۵۲ به دست آمد ، مى
‏توان پى برد که قسمت شمالى پل – که شهرستان نامیده مى ‏شده – کاملاً
محصور بوده و راه دست یافتن به شهر ، تنها از طریق بناى گمرک خانه پل بوده و
در واقع گمرک خانه ، دوازه شهرستان محسوب مى‏ شده است .

 

 یا آثار بجا مانده از پل و پیرامون آن ، مى ‏توان نتیجه گرفت که پل
شهرستان در دوره ساسانى ساخته شد و سپس در دوران بعد از اسلام ، به دفعات
مورد مرمت قرار گرفت . زیرا پل ، بنایى است که براى همگان سودمند است و
باید آن را حفظ مى ‏کردند . بناى گمرک خانه پل ، مربوط به دوران بعدى است .
با این نوع بناها از روزگار آل بویه آشنا هستیم . نمونه ‏هاى از آن ، در
بند امیر در جلگه مرودشت باقى مانده است . ولى به احتمال زیاد ، این شیوه
ماخوذ از دوره پیش از اسلام مى ‏باشد و ، شاید گمرک خانه بر بنایى کهنتر
ساخته شده باشد . بنابراین اگر ساختمان اولیه تپه اشرف را بناى تدافعى
قلمداد کنیم ، دلیل منطقى خواهیم یافت که نگهبانى از پل ورود و خروج به شهر
را از وظایف ساکنان قلعه بدانیم.